Mewn ychydig dros wythnos, bydd Cymru’n wynebu dewis sylfaenol am ddyfodol ei gwasanaethau cyhoeddus. Mae cost darparu gwasanaethau cyhoeddus yn y llywodraeth yn cynyddu, wedi’i yrru gan dechnoleg sy’n heneiddio a systemau sydd ddim yn gweithio gyda’i gilydd, sy’n creu anawsterau i’r cyhoedd a staff fel ei gilydd.

Y llynedd, gwnaethom gyhoeddi ein hadroddiad – Trawsnewid Gwasanaethau Cyhoeddus ar gyfer Cymru Fodern – fel llawlyfr ar gyfer adnewyddu cenedlaethol. Dadleuasom, er mwyn i Gymru ffynnu, fod angen symud y tu hwnt i “bapur wal digidol” – sef rhoi gwasanaeth ar-lein sgleiniog ar ben proses sydd wedi torri – a chanolbwyntio ar y “seilwaith” sylfaenol: ariannu timau yn hytrach na phrosiectau, ac adeiladu seilwaith digidol a rennir.

Wrth i faniffestos etholiad 2026 gael eu cyhoeddi, mae gennym gyfrifoldeb i edrych y tu hwnt i sloganau ac ymadroddion yr ymgyrch. Mae angen gofyn: a yw’r cynlluniau hyn yn mynd i’r afael â pheiriannau’r llywodraeth, neu a ydynt ond yn addo mwy o’r un peth?

Mae’r erthygl hon yn rhoi adolygiad ffeithiol o faniffestos y prif bleidiau drwy lens ein hadroddiad. Rydym yn edrych am feddwl systemig, ymrwymiad i ddylunio sy’n canolbwyntio ar bobl, a dealltwriaeth realistig o’r hyn sydd ei angen i ddarparu technoleg mewn gwladwriaeth fodern.

Nid yw’r dadansoddiad hwn yn gymeradwyaeth wleidyddol, ond yn adolygiad ffeithiol o sut mae pob plaid yn bwriadu moderneiddio peiriannau’r llywodraeth.

Themâu cyffredinol

Mae ein hadolygiad o faniffestos 2026 yn dangos, er bod technoleg yn cael ei chrybwyll yn aml, fod “digidol” - yn yr ystyr ehangach o ffyrdd modern o weithio, diwylliant a modelau darparu - yn cael llai o sylw. Mae addewidion gwleidyddol yn parhau i ganolbwyntio ar dechnoleg “sgleiniog” a seilwaith corfforol, tra bod y diwygiadau systemig sydd eu hangen i wneud y wladwriaeth yn wirioneddol wydn yn aml ar goll.

Daw pedwar prif thema i’r amlwg:

1. Hype y “bwled arian”

Mae ffocws amlwg ar Ddeallusrwydd Artiffisial (AI) fel ateb i broblemau gwasanaethau cyhoeddus (Llafur Cymru, Reform UK). Er bod AI yn bwysig, mae llawer o faniffestos yn ei drin fel rhywbeth i’w ychwanegu at systemau presennol. Mae hyn yn risg o roi blaenoriaeth i hype technolegol dros y gwaith hanfodol o drwsio’r “plymio digidol” – systemau hunaniaeth, taliadau a data a rennir sy’n torri dibyniaeth ar gyflenwyr, yn lleihau costau ac yn gwella gwasanaethau cyhoeddus.

2. Caffael fel mantais lleol

Mae consensws cadarnhaol wedi ffurfio ar draws bron pob plaid bod angen moderneiddio caffael (Plaid Cymru, Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, Ceidwadwyr Cymru, y Blaid Werdd). Mae cytundeb eang ar leihau rhwystrau i BBaCh lleol a mesur “gwerth cymdeithasol” yn hytrach na phris isaf yn unig.

3. Tryloywder radical yn erbyn diwygio systemig

Mae pleidiau’n addo mwy o borteli data a dangosfyrddau i wella atebolrwydd cyhoeddus (Ceidwadwyr Cymru, Plaid Cymru, Reform UK). Er bod “gweithio’n agored” yn argymhelliad allweddol yn ein hadroddiad, mae’r offer hyn yn aml yn cael eu cyflwyno fel ffordd o fonitro perfformiad yn hytrach na ffordd o ailgynllunio gwasanaethau o amgylch anghenion defnyddwyr. Mae’r ffocws yn aros ar “allbynnau” (beth wnaeth y wladwriaeth) yn hytrach na “chanlyniadau” (sut y gwnaeth helpu’r cyhoedd).

4. Croesffordd capasiti’r wladwriaeth

Y gwahaniaeth mwyaf yw’r ddadl am gapasiti mewnol y wladwriaeth. Mae rhai pleidiau’n cefnogi adeiladu arbenigedd drwy dimau amlddisgyblaethol, rolau gweinidogol a chyd-gynhyrchu (Llafur Cymru, y Blaid Werdd, Plaid Cymru). Mae eraill yn cynnig lleihau maint y gwasanaeth sifil a rhewi cyflogau i “dorri gwastraff” (Ceidwadwyr Cymru, Reform UK). Ni ellir adeiladu gwladwriaeth fodern gyda gweithlu sy’n lleihau ac sy’n cael ei dalu’n wael. Mae llwyddiant unrhyw strategaeth ddigidol yn dibynnu ar allu i recriwtio a chadw’r talent technegol lefel uchel sydd ei angen i drwsio “plymio” y wladwriaeth yn fewnol.

Llafur Cymru

Mae maniffesto Llafur Cymru yn addo penodi Gweinidog dros Ddigidol i arwain trawsnewid a sicrhau “pontio digidol teg”. Mae’r strategaeth yn canolbwyntio’n gryf ar AI, gan gynnwys “Siarter AI Gyfrifol” ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, cwricwlwm AI cenedlaethol, a Chronfa Arloesi AI ar gyfer prosiectau cymunedol a BBaCh. Maent hefyd yn blaenoriaethu digideiddio’r GIG a gofal cymdeithasol, ac yn bwriadu cysylltu 10,000 o gartrefi ychwanegol â band eang cyflym.

Rydym yn falch o weld yr ymrwymiad i Weinidog dros Ddigidol pwrpasol. Mae hwn yn newid strwythurol pwysig y gwnaethom alw amdano yn ein hadroddiad, er mwyn darparu’r arweinyddiaeth glir sydd ei hangen ar drawsnewid digidol yng Nghymru. Mae’r ffocws ar ddigideiddio meysydd allweddol fel y GIG a gofal cymdeithasol hefyd yn gadarnhaol, gan mai dyma’r meysydd lle gall dulliau digidol gael yr effaith fwyaf ar y cyhoedd.

Fodd bynnag, rydym yn pryderu bod y maniffesto’n trin AI fel “bwled arian”. Mae ein gwaith wedi rhybuddio’n gyson yn erbyn dibynnu ar AI i drwsio prosesau sydd eisoes wedi torri. Mae trawsnewid digidol yn ymwneud ag ailfeddwl ffyrdd o weithio yn sylfaenol, nid dim ond ychwanegu technoleg newydd at hen broblemau. Nid oes chwaith ddigon o gydnabyddiaeth glir o’r angen i adeiladu’r “seilwaith digidol” sydd ei angen ar gyfer gwasanaethau modern, cysylltiedig.

Yn olaf, er bod y maniffesto’n cydnabod yn briodol sefydlu’r Ganolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol (CDPS), mae ei chyfeiriad yn y dyfodol yn aneglur. Mae CDPS bellach wedi’i uno i ganol Llywodraeth Cymru, ond mae’r ffocws cryf ar AI yn awgrymu y gallai’r uned newydd ganolbwyntio’n bennaf ar fewnosod AI yn y sector cyhoeddus. Byddai hyn yn gam yn ôl o’r trawsnewid ehangach, sy’n canolbwyntio ar bobl, sydd ei angen ar Gymru mewn gwirionedd.

Plaid Cymru

Mae maniffesto Plaid Cymru yn seiliedig ar yr uchelgais systemig o “Un Gwasanaeth Cyhoeddus Cymreig”, gyda’r nod o uno sefydliadau’r sector cyhoeddus o dan un diwylliant cydlynol a gwerthoedd a rennir. Bwriad y dull hwn yw chwalu’r silos adrannol sy’n rhwystro darparu gwasanaethau ar hyn o bryd. Mae eu strategaeth yn cael ei chryfhau gan gynllun penodol “Y 100 Diwrnod Cyntaf”, sy’n cynnig treialon ac adolygiadau ar unwaith – megis ymchwiliad i fiwrocratiaeth ffermio – a dulliau darparu “profi a dysgu”. Maent hefyd yn addo diwygio caffael i gefnogi busnesau lleol Cymru a symud tuag at gylchoedd ariannu amlflwyddyn.

Rydym yn falch iawn o weld dull “profi a dysgu” yn cael lle mor amlwg yn y cynllun 100 diwrnod. Mae’r dull ailadroddol hwn yn sylfaenol i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus gwell ac yn dangos symudiad clir oddi wrth fethiannau prosiectau “popeth ar unwaith”. Mae’r iaith a ddefnyddir yn y cynllun – gan gyfeirio at lywodraeth well drwy egwyddorion fel bod yn canolbwyntio ar bobl, yn agored, yn dryloyw ac yn canolbwyntio ar ganlyniadau mesuradwy – yn gadarnhaol iawn ac yn cyd-fynd yn uniongyrchol â’r “ffordd well” a nodwyd gennym yn ein hadroddiad. Hefyd, fel nifer o bleidiau eraill, mae ffocws Plaid ar ddefnyddio pŵer caffael y wladwriaeth i gefnogi BBaCh lleol yn gam ymarferol tuag at adeiladu economi dechnoleg Gymreig sofran.

Fodd bynnag, mae’r diffyg rolau arweinyddiaeth ddigidol clir ar lefel uchel a strategaeth ar gyfer y “seilwaith digidol” (cydrannau y gellir eu hailddefnyddio fel hunaniaeth a thaliadau) yn siomedig. Heb Weinidog dros Ddigidol penodol neu Brif Swyddog Digidol Cenedlaethol, mae perygl na fydd gan yr uchelgeisiau diwylliannol hyn yr injan dechnegol sydd ei hangen i’w cyflawni. Serch hynny, gallai’r cynnig i greu Swyddfa’r Cabinet ddarparu cartref clir i’r rolau arweinyddiaeth hyn a’r cydlynu traws-lywodraethol sydd ei angen i foderneiddio peiriannau’r wladwriaeth Gymreig.

Y Blaid Werdd

Mae ymrwymiadau digidol y Blaid Werdd yn canolbwyntio ar ddefnyddio AI yn “gyfrifol” i wella gwasanaethau cyhoeddus a chyflymu pontio cyfiawn. Mae eu platfform yn cynnwys addewid i ehangu cyfranogiad democrataidd drwy gofrestru pleidleiswyr yn awtomatig ar draws Cymru. Maent hefyd yn bwriadu symleiddio prosesau’r llywodraeth ar gyfer sectorau penodol, er enghraifft drwy fuddsoddi mewn offer digidol i leihau’r baich gweinyddol ar ffermwyr, a thrawsnewid caffael cyhoeddus i roi blaenoriaeth i gyflenwyr lleol, BBaCh a mentrau cymdeithasol ar sail gwerth cymdeithasol yn hytrach na phris yn unig.

Rydym yn cael ein calonogi gan ymrwymiad y Blaid Werdd i gyd-gynhyrchu, sy’n cynnig y dylid datblygu gwasanaethau – o gynlluniau diwylliannol lleol i strategaethau canser – drwy bartneriaeth wirioneddol â’r cymunedau sy’n eu defnyddio. Mae hyn yn adlewyrchu’n uniongyrchol ein hargymhelliad i ddechrau dylunio gwasanaethau gyda phobl yn hytrach na thechnoleg a bennwyd ymlaen llaw. Mae eu cynllun gweithlu iechyd a gofal hefyd yn nodedig am ei gefnogaeth benodol i “weithio amlddisgyblaethol”. Mae hyn yn cyd-fynd â’n hegwyddor graidd o ddefnyddio timau traws-swyddogaethol fel y prif uned ddarparu, gan symud i ffwrdd o adrannau ar wahân. Hefyd, mae eu gorwelion cynllunio hirdymor ar gyfer iechyd a pholisi amgylcheddol yn adlewyrchu’r meddwl systemig, hirdymor sydd ei angen i symud y tu hwnt i reoli argyfyngau tymor byr.

Agwedd gadarnhaol arall yw’r egwyddor a’r ffocws ar gynhwysiant digidol. Mae’r maniffesto’n addo y dylai pawb gael yr hawl i gael mynediad at archifau ar-lein, perfformiadau, adnoddau dysgu a thechnolegau cyfieithu. Mae’r ffocws hwn ar degwch yn sicrhau nad yw trawsnewid yn gadael grwpiau bregus ar ôl.

Fodd bynnag, fel llawer o faniffestos eraill, mae platfform y Blaid Werdd yn weddol ysgafn o ran digidol yn gyffredinol. Nid oes strwythur arweinyddiaeth ganolog, ac mae’n methu’r newid sylfaenol i’r seilwaith digidol sydd ei angen i foderneiddio’r wladwriaeth.

Democratiaid Rhyddfrydol Cymru

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn canolbwyntio ar ddefnyddio data’r GIG i nodi anghydraddoldebau mewn darpariaeth a llywio gofal sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. Maent yn addo sicrhau band eang gigabit i bob cartref a busnes, gan gynnwys cymunedau gwledig ac anghysbell. Elfen ddigidol bwysig yw diwygio rheolau caffael i ffafrio BBaCh Cymreig a chreu canolfannau sgiliau technegol rhanbarthol i ateb galw cyflogwyr.

Mae ffocws cadarnhaol ar dryloywder yn y maniffesto hwn, yn enwedig yr ymrwymiad i ddefnyddio data’r GIG i lywio gofal sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae hyn yn arwydd addawol o symudiad tuag at ganolbwyntio ar ganlyniadau yn hytrach nag allbynnau – newid rydym yn credu sy’n hanfodol i drawsnewid y ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu a’u mesur yng Nghymru. Rydym hefyd yn falch o weld yr ymrwymiad i foderneiddio rheolau caffael i gefnogi BBaCh lleol yn benodol. Mae hwn yn gam pwysig y gwnaethom ei argymell yn ein hadroddiad, ac mae’n werth nodi bod pleidiau eraill, fel y Ceidwadwyr a Phlaid Cymru, hefyd wedi cynnwys syniadau tebyg ar ddiwygio caffael.

Fodd bynnag, y tu hwnt i’r meysydd penodol hyn, mae llawer yn parhau heb ei egluro. Er bod gwelliannau i ddata a diwygio caffael yn hanfodol, prin iawn yw’r sôn am y cysyniad ehangach o ddigidol yn y maniffesto. Mae’r ddogfen yn canolbwyntio bron yn gyfan gwbl ar gysylltedd corfforol (band eang) a setiau data penodol, yn hytrach na’r newidiadau systemig ehangach – megis dylunio gwasanaethau, ffyrdd ystwyth o weithio, neu ddiwylliant mewnol y gwasanaeth cyhoeddus – sydd eu hangen ar gyfer gwladwriaeth fodern.

Ceidwadwyr Cymru

Mae maniffesto’r Ceidwadwyr yn canolbwyntio ar effeithlonrwydd drwy Dasglu Effeithlonrwydd y GIG i “ddileu gwastraff”. Maent yn addo sefydlu Porth Perfformiad Ysgolion Cymru i helpu rhieni i gymharu data ar ganlyniadau arholiadau, presenoldeb a pherfformiad ariannol. Mae seilwaith digidol yn cael ei ddiffinio’n bennaf drwy ymrwymiadau i fynd i’r afael â mannau heb signal symudol a chyflymder band eang, tra byddai rheolau caffael yn cael eu diwygio i roi blaenoriaeth i gwmnïau Cymreig lleol.

Mae’r maniffesto’n cynnwys rhai arwyddion cadarnhaol o’r tryloywder radical a alwyd amdano yn ein hadroddiad – yn enwedig o ran cyhoeddi data perfformiad ysgolion – er bod yr ymrwymiadau hyn yn gyfyngedig i feysydd penodol. Mae hefyd yn gadarnhaol gweld ymrwymiad i gyllidebau dangosol tair blynedd ar gyfer awdurdodau lleol. Mae hwn yn gam adeiladol i ffwrdd o gylchoedd cyllidebu blynyddol tymor byr, sy’n aml yn atal trawsnewid strategol hirdymor. Ond mae angen y sicrwydd amlflwyddyn hwn ar draws y gwasanaeth cyhoeddus cyfan er mwyn iddo fod yn wirioneddol effeithiol.

Fodd bynnag, rydym yn bryderus iawn am yr ymrwymiad i leihau maint y gwasanaeth sifil a rhewi cyflogau uwch. Mae ein hadroddiad yn dadlau bod yn rhaid i Gymru adeiladu capasiti mewnol y wladwriaeth drwy gynnig cyflogau cystadleuol i arbenigwyr digidol. Os na all y wladwriaeth recriwtio’r talent lefel uchel sydd ei angen i drwsio’r seilwaith sylfaenol, bydd yn parhau mewn cylch o aneffeithlonrwydd a dibyniaeth ar gyflenwyr allanol drud, a bydd trawsnewid digidol yn arafu yn y pen draw.

Reform UK

Mae Reform UK yn cynnig newid radical i beiriannau’r llywodraeth, gan ganolbwyntio ar leihau costau rheoleiddio a blaenoriaethu gweithredu ar unwaith dros ddatblygu polisi. Elfen ddigidol allweddol yn eu platfform yw moderneiddio seilwaith digidol y GIG, gyda chynigion penodol i safoni systemau TG ar draws y gwasanaeth iechyd a gweithredu system cofnodion cleifion electronig genedlaethol. Maent hefyd yn bwriadu moderneiddio ap GIG Cymru a chyflwyno dangosfyrddau perfformiad i gynyddu atebolrwydd cyhoeddus. Yn ogystal, maent yn ceisio rhannu rôl Ysgrifennydd y Cabinet yn sawl rôl i gynyddu atebolrwydd penodol.

Rydym yn nodi bod y maniffesto’n cydnabod bod strategaethau’r llywodraeth yn aml wedi dod yn lle gweithredu. Mae hyn yn adlewyrchu ein beirniadaeth ein hunain a’r tueddiad i ddogfennau polisi hir oedi’r gwaith anodd o ddarparu gwasanaethau. Mae symud i ffwrdd o ddiwylliant o strategaethau diddiwedd tuag at un sy’n canolbwyntio ar weithredu pendant yn gam angenrheidiol tuag at wladwriaeth fwy ymatebol.

Fodd bynnag, mae diffiniad y maniffesto o “ddigidol” yn gul iawn, gan ganolbwyntio bron yn gyfan gwbl ar newid TG. Er bod safoni systemau’n bwysig, mae canolbwyntio ar offer yn hytrach na symudiad ehangach tuag at ddylunio sy’n canolbwyntio ar bobl a ffyrdd ystwyth o weithio yn creu risg o ddigideiddio biwrocratiaeth bresennol yn unig, yn hytrach na gwella profiad gwasanaeth i ddinasyddion yn sylfaenol.

Mae’r toriadau mawr i’r gwasanaeth cyhoeddus – yn benodol yr ymrwymiad i leihau maint y gwasanaeth sifil 10% a rhewi cyflogau – yn parhau i fod yn bryder mawr. Mae hyn yn adlewyrchu ymrwymiadau tebyg gan Geidwadwyr Cymru i leihau maint y gwasanaeth sifil a chyfyngu ar gyflogau. Mae ein hadroddiad yn dadlau bod Cymru’n dioddef o ddiffyg capasiti mewnol cronig yn y wladwriaeth. Mae trawsnewid yn gofyn am arbenigwyr digidol medrus iawn o fewn y sefydliad; mae lleihau maint y gweithlu’n sylweddol yn ei gwneud yn amhosibl recriwtio’r talent hwn, ac yn debygol o orfodi’r wladwriaeth yn ôl i ddibyniaeth ddrud ar ymgynghorwyr allanol. Yn ogystal, gallai’r toriadau hyn gael effaith fawr ar wasanaethau rheng flaen, gan beryglu ansawdd y gwasanaethau a’r canlyniadau y mae’r blaid yn ceisio eu gwella.

Crynodeb: pwy fydd yn trwsio’r seilwaith digidol?

Mae maniffestos 2026 yn dangos ymwybyddiaeth gynyddol o’r angen am newid, ond mae’r uchelgeisiau’n parhau’n dameidiog. Er ein bod yn gweld addewidion cadarnhaol am rolau arweinyddiaeth newydd a chonsensws ar ddiwygio caffael, mae’r symudiad ehangach tuag at ddarparu digidol modern – gan gynnwys diwylliant, prosesau a chapasiti mewnol – yn dal ar goll o’r brif drafodaeth wleidyddol.

Mae Llafur Cymru yn cynnig yr arweinyddiaeth weinidogol y gwnaethom alw amdani ond yn dibynnu ar y hype o amgylch AI. Mae gan Plaid Cymru weledigaeth ar gyfer gwladwriaeth unedig, ond nid oes ganddi’r gallu na’r capasiti technegol i’w hadeiladu. Mae’r Blaid Werdd yn deall sut y dylai timau weithio, tra bod y Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn canolbwyntio ar yr economi leol, ond mae’r ddwy’n methu’r angen am gydlynu canolog. Yn olaf, mae’r Ceidwadwyr a Reform UK yn canolbwyntio ar doriadau a allai amddifadu’r wladwriaeth o’r arbenigedd sydd ei angen ar gyfer trawsnewid gwirioneddol.

Bydd y blaid sy’n ennill ym mis Mai yn etifeddu system dan bwysau. Ni fydd llwyddiant dros y pum mlynedd nesaf yn cael ei fesur gan nifer y siarteri AI a lansir nac yn faint o “wastraff” sy’n cael ei dorri o’r gweithlu.

Bydd yn cael ei fesur gan a oes gan y llywodraeth nesaf y dewrder i ariannu’r gwaith anamlwg o drwsio’r “seilwaith digidol”. Mae angen ar Gymru gapasiti gwladwriaethol sy’n wydn, yn canolbwyntio ar y defnyddiwr, ac wedi’i adeiladu ar gyfer yr 21ain ganrif. Mae amser y “papur wal digidol” ar ben.