Bob wythnos pan fyddwn ni’n dal i fyny fel grŵp, mae ein trafodaethau’n dychwelyd at yr un sylweddoliad rhwystredig: mae ein gwasanaethau cyhoeddus yn hynod fedrus am aros yn brysur, ond rydym yn ei chael hi’n anodd symud y nodwydd ar y pethau sy’n wirioneddol bwysig.
Boed yn anghydraddoldeb iechyd, yr argyfwng hinsawdd, neu gryfder ein heconomi leol, mae’n ymddangos ein bod ni’n sownd mewn cylch. Rydym yn lansio rhaglenni trawsnewid, yn cyhoeddi llawlyfrau, ac yn ticio cerrig milltir prosiectau. Ar bapur, mae popeth yn edrych yn llwyddiannus. Ond i bobl ar y stryd, prin fod y profiad yn newid.
Rydym wedi syrthio i’r fagl o ganolbwyntio ar allbynnau yn hytrach na chanlyniadau.
Ymddangosiad o gynnydd
Mae allbwn yn hawdd ei fesur. A wnaethom ni adeiladu’r ap? A wnaethom ni gyhoeddi’r strategaeth? A wnaethom ni lansio’r porth? Mae’r rhain yn fesurau gwagedd. Maent yn gwneud cyhoeddiadau gwych gan eu bod yn rhoi rhith o reolaeth. Gallwch bwyntio at rywbeth a dweud: Edrychwch, fe wnaethom ni hynny.
Ond dim ond modd i gyrraedd nod yw allbwn.
Ystyriwch y cyhoeddiad diweddar bod cyllid Llywodraeth Cymru wedi darparu bron i 100,000 o apwyntiadau ychwanegol i’r GIG. Ar daenlen, mae 100,000 o apwyntiadau yn edrych fel system ar ei hanterth. Ond mae apwyntiad yn allbwn – gweithgarwch ydyw.
Os nad yw’r 100,000 o apwyntiadau hynny’n arwain at fwy o bobl yn cael diagnosis yn gynharach, yn derbyn triniaeth yn gyflymach, neu yn y pen draw yn byw bywydau hirach ac iachach (y canlyniadau), yna nid ydym wedi gwella iechyd. Rydym ond wedi dod yn effeithlon iawn wrth reoli ciw.
Rydym yn dathlu cyfaint y gwaith ac yn anghofio gwirio a yw’r gwaith wedi datrys y broblem mewn gwirionedd.
Pam mae’r system yn ein gwthio at allbynnau
Nid diffyg talent na diffyg uchelgais sy’n gyfrifol; mae oherwydd bod ein systemau wedi’u cynllunio felly:
- Y cylch cyllido: Mae’r rhan fwyaf o gyllid y sector cyhoeddus yn gysylltiedig â “phrosiect” gyda dyddiad dechrau a diwedd. Mae’n llawer haws cael cyllideb wedi’i chymeradwyo ar gyfer “100,000 o apwyntiadau ychwanegol” nag ar gyfer “cynyddu disgwyliad oes iach.” Gellir prynu’r naill; mae’n rhaid gweithio tuag at y llall.
- Ymddiriedaeth: Mae canolbwyntio ar allbynnau’n galluogi arweinwyr i reoli drwy restr wirio. Mae ymddiried mewn tîm i ddilyn canlyniad yn gofyn am oddefgarwch tuag at ansicrwydd nad yw ein modelau llywodraethu presennol yn ei ganiatáu’n aml.
- Aros yn brysur: Mewn amgylchedd cymhleth, defnyddir aros yn brysur yn aml fel tarian yn erbyn beirniadaeth. Rydym wedi canolbwyntio gormod ar gynhyrchu pethau – cyhoeddi canllawiau, llawlyfrau a hybiau gwybodaeth i’r gwagle.
Yng Nghymru, mae gennym duedd i ffafrio trafod dros gyflawni. Rydym yn diofyn i greu byrddau newydd, grwpiau cynghori a phwyllgorau. Rydym yn teimlo fel pe baem yn gwneud cynnydd oherwydd bod y grŵp wedi cyfarfod, mae’r cofnodion wedi’u cyhoeddi, a’r bobl “gywir” wedi bod yn yr ystafell. Ond mae pwyllgor yn ddim mwy nag allbwn arall. Os bydd bwrdd yn cyfarfod am flwyddyn ond nad yw’r broblem gymdeithasol neu economaidd sylfaenol yn newid, rhith oedd y cynnydd.
Rydym yn dathlu’r lansiad, mae’r tîm yn cael ei ddiddymu, mae’r cyllid yn sychu fyny, ac rydym yn gadael ar ôl “adfeilion digidol” – offer nad ydynt bellach yn diwallu anghenion byd sy’n newid oherwydd nad oedd neb erioed wedi cael y dasg o gyflawni’r canlyniad o wneud bywydau pobl yn haws.
Diffiniad newydd o lwyddiant
Os ydym am weld newid gwirioneddol, rhaid inni newid y ffordd rydym yn sefydlu, yn disgrifio ac yn blaenoriaethu ein gwaith. Os nad ydym yn gweithio tuag at ganlyniadau, rydym ond yn gwario arian ar bethau heb wybod a ydynt yn gweithio.
Nid oes angen mwy o allbynnau, mwy o bethau na mwy o bwyllgorau ar Gymru. Mae angen sector cyhoeddus sydd wedi’i rymuso i ddatrys problemau. Mae angen inni roi’r gorau i fesur llwyddiant yn ôl faint rydym wedi’i wario neu’i gyflawni, a dechrau ei fesur yn ôl y gwahaniaeth gwirioneddol rydym wedi’i wneud i fywydau pobl Cymru.
Mae’r model prosiect wedi torri. Mae’n bryd canolbwyntio ar ganlyniadau.
Enghraifft o sut mae hyn yn edrych yn ymarferol
Dull sy’n canolbwyntio ar allbynnau: Mae llywodraeth leol yn cynnig rhaglen hyfforddi sgiliau digidol i weithwyr. Mesurir llwyddiant yn ôl nifer y gweithwyr sy’n mynychu’r hyfforddiant ac a yw’r deunydd cwrs wedi’i gyflwyno fel y bwriadwyd.
Dull sy’n canolbwyntio ar ganlyniadau: Mae’r un cyngor eisiau i staff ddefnyddio offer digidol i wella gwasanaethau. Yn lle mesur faint o bobl a gwblhaodd yr hyfforddiant, mae’n mesur a newidiodd unrhyw beth yn ymarferol – er enghraifft, a yw staff bellach yn datrys achosion yn gyflymach, yn lleihau cyswllt y gellir ei osgoi, yn gwella cywirdeb, neu’n darparu diweddariadau cliriach i drigolion. Y ffocws yw ar yr hyn a wellodd i’r cyhoedd, nid ar a gafodd yr hyfforddiant ei gyflwyno.